Boekrecensie: Wat ongezegd blijft van Elizabeth Strout

In twee dagen heb ik Wat ongezegd blijft van Elizabeth Strout uitgelezen. Dat zegt wel wat: het is tijdje geleden dat ik een boek in zo’n korte tijd heb gelezen. In ieder geval was dat vóór mijn herseninfarct.

De hoofdpersoon in Wat ongezegd blijft is Artie Dam. Hij is een geliefde leraar, hij is eerder tot Leraar van het Jaar uitgeroepen. Hij zet zich in voor zijn leerlingen. Artie is getrouwd met Evie en samen hebben ze een zoon, Rob. Op het eerste gezicht heeft Artie een gelukkig leven, met een gelukkig huwelijk en een succesvolle carrière als leraar. Het is deze tegenstelling tussen een ogenschijnlijk gelukkig leven de innerlijke eenzaamheid van Artie wat de kern vormt van Wat ongezegd blijft.

Elizabeth Strout heeft een vlotte schrijfstijl waardoor het boek gemakkelijk leest. Toch past ze in de structuur van de roman op sommige momenten een kunstgreep toe, waarvan ik niet zeker weet of dit het boek ten goede komt. Hoewel Artie onmiskenbaar de hoofdpersoon is van dit boek, verschuift de verteller soms de focus naar andere personen. Dan wordt verteld wat andere personen in het verhaal van Artie vinden en wordt soms vooruitgeblikt. Deze uitstapjes bevestigen vaak wat je als lezer al weet, en de vooruitblik geeft ook een stukje van het verhaal weg. Ik ben er niet van overtuigd dat deze kunstgreep het verhaal beter maakt.

De titel van het boek Wat ongezegd blijft sluit goed aan bij het verhaal. In de relaties tussen de personages worden gevoelige onderwerpen vaak vermeden en worden belangrijke zaken niet uitgesproken. Bijvoorbeeld in de relatie tussen Artie en Evie. Beiden zijn niet in staat om bespreekbaar te maken wat er aan de hand is. Voor Artie komt dit voort uit gebrek aan moed. Voor Evie is het dat zij zich niet bewust is wat er tussen hen staat, dat blijkt onder andere uit haar voorstel om samen een trip naar Londen te maken.

Tegelijkertijd laat het boek zien dat relaties kunnen veranderen wanneer moeilijke onderwerpen wél worden besproken. Een voorbeeld hiervan is de relatie tussen Artie en zijn zoon Rob. Doordat Rob het gesprek vertelt wat hij uitgevonden heeft, ontstaat er een andere dynamiek tussen hen. Hiermee toont de roman aan dat wat ongezegd blijft een grote invloed heeft op relaties, maar kan hebben op relaties, maar ook dat openheid en eerlijkheid veel kunnen veranderen.

Een belangrijk thema in het boek is dat dezelfde persoon in een relatie heel invoelend en open kan zijn, zoals Artie in zijn relatie met zijn leerlingen. In zijn omgang met leerlingen is hij open, empathisch en in staat om zich in hun situatie te verplaatsen.
Tegelijkertijd is Artie in zijn persoonlijke leven veel minder in staat om het gevoelige onderwerp aan te snijden. Dit geldt binnen hun huwelijk voor zowel Artie als Evie. In hun professionele leven zijn ze in staat om met moeilijke onderwerpen en moeilijke situaties om te gaan, Artie als leraar, Evie als gezinstherapeut. Maar in hun huwelijk lukt dit niet.
Strout beschrijft op een empathische wijze hoe Art met zijn leerlingen omgaat. Artie heeft het vermogen om zich in hun situatie in te leven, te accepteren zoals ze zijn en hen van daaruit verder te helpen. De relatie die hij met Danny en Rhonda ontwikkelt en de positieve invloed die hij op hen heeft, is hiervan een mooi voorbeeld.

Het boek vormt een geslaagde balans tussen eerlijkheid en terughoudendheid in menselijke relaties. Strout laat zien dat openheid vaak noodzakelijk is om tot elkaar te komen, maar stelt tegelijkertijd de vraag of het altijd verstandig is om alles uit te spreken.